Vakmanschap van alle tijden: de natuursteenbewerker

In de rubriek ‘Vakmanschap van alle tijden’ worden kleine specialistische beroepsgroepen en hun opleidingen belicht. Opleiders, studenten en vakmensen vertellen over hun praktijk, ontwikkelingen in het vakmanschap en hun liefde voor het vak. Deze keer de natuursteenbewerker.

Al meer dan 30 jaar zit hij in het natuursteenvak: John van den Heuvel, tegenwoordig eigenaar van een Natuursteenadviesbureau en docent bij het Nationaal Restauratie Centrum en Nationaal Centrum Erfgoedopleidingen. Met het diploma bouwkunde op zak startte hij zijn loopbaan in de ict. Maar het vak bleef trekken. Van werkvoorbereider in een steenhouwerij groeide hij door naar projectleider bij een restauratiesteenhouwerij en werd bedrijfsleider bij Steenhouwerij Maarssen. Hij was betrokken bij menig aansprekend restauratieproject, zoals de Sint-Janskathedraal in Den Bosch, de kathedrale basiliek Sint Bavo in Haarlem en de Leidsebrug in Amsterdam. De stap naar adviseurschap was bepaald niet onlogisch.

“Vaak is het de fascinatie, doorgegeven door een familielid, die maakt dat iemand het vak ingaat en blijft,” vertelt Van den Heuvel. In zijn geval was het zijn vader, die boekhouder was en grafstenen verkocht. Met plezier herinnert hij zich zijn eerste spreekbeurt – als jongetje van 8 – over stollingsgesteenten.

Het vak levend houden

In het specialisme is er een onderscheid in de ambachtelijke steenhouwerij (hakken van de steen) en natuursteenbewerker. De meeste steenhouwerijen verwerken natuursteen in platen, bijvoorbeeld voor vensterbanken, vloeren of aanrechtbladen. Grafmonumenten worden in de steenhouwerij bewerkt. Er zijn maar een paar bedrijven in Nederland die zich toeleggen op de restauratie van monumenten. Ook met de komst van automatisering en de CNC-machine blijft het ambacht, zeker ook voor de restauratie, van belang: niet alleen in de productie maar ook op de steiger. “Je bent met robuust materiaal bezig, om steen te dwingen tot iets moois.”

Op de steiger

“Het vak leren betekent ervaring opdoen in de bedrijfspraktijk”, zegt Van den Heuvel. De basis is zagen, schuren en polijsten. Het hakken is verbonden aan restauratie. Ook theoretische kennis is hard nodig, over moderne en historische natuursteensoorten en toepassing daarvan, en over bouw- en kunsthistorie. “Meer kennis over het vak stimuleert de motivatie. Als je naast materialenkennis ook de context en de keten vanaf de steengroeve goed leert kennen, verbreedt dat je professionele en persoonlijke ontwikkeling. Als vakman sta je in nauw contact met opdrachtgevers en klanten. Dus zijn communicatieve vaardigheden essentieel.”

Naast vakliteratuur, cursussen en congressen blijft het bezoeken van steengroeves voor Van den Heuvel een belangrijke bron voor het opdoen van kennis. “Daarnaast leer ik ontzettend veel van de vakman op het steiger en in de steenhouwerij.” Als klap op de vuurpijl volgt hij momenteel de post-hbo-studie Bouwhistorie & Restauratie aan de Hogeschool Utrecht.

In de ban van het vak

Corry Kussendrager is docent en opleidingscoördinator Natuursteen bij ROC Midden Nederland: de enige plek in Nederland waar je een bbl-opleiding tot Natuursteenbewerker kunt volgen. Er zijn drie bbl-opleidingen: Natuursteenbewerker ambachtelijk of machinaal (niveau 2); Allround natuursteenbewerker (niveau 3) en Werkvoorbereider gespecialiseerde aannemerij (niveau 4). Haar studenten vormen een gemêleerde groep: van een leerling uit het praktijkonderwijs tot een afgestudeerde geschiedkundige.

Meestal gaat het om mannelijke studenten; dit jaar doet ook een dame mee. Er zijn tien nieuwe leerlingen gestart. In januari starten er nog een paar. Soms zijn het leerlingen die via een eerdere stage in een natuursteenbedrijf binnen de familie ‘in de ban raken van het vak’. “Zolang we rond de 18 studenten hebben, is het prima. Is het aantal studenten lager, dan betaalt de branche bij.”

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

De praktijkkant van de opleiding heeft weinig last van de coronacrisis gehad. Sterker nog: afgelopen september was voor de bedrijven – afkloppen – de drukste maand ooit! “Lesgeven in coronatijd is wel een dingetje,” vertelt Kussendrager. “Je loopt rond, pakt toch even een potlood om bij te tekenen of raakt een beitel aan. Ik werk nu met halve klassen, die om de week naar school komen. De bedrijven heb ik bericht dat ze de dag dat studenten naar school zouden gaan faciliteren voor schoolwerk, liefst op kantoor. Leermeesters dragen daardoor meer verantwoordelijkheid voor het tempo van de leerlingen.”

Ze worden daarin als het ware gecoacht door de docent. Corona heeft dus bepaald niet voor meer afstand tussen de opleiding en de praktijk gezorgd; eerder het omgekeerde. In de opleiding, waar vanwege de kleine aantallen combinatie van studenten van verschillende leerjaren en niveaus de gewoonste zaak van de wereld is, is er door de kleinere groepen minder dynamiek in de klas. Dat komt het lesgeven en de aandacht voor de student ten goede. “Studenten hebben het gevoel méér over het vak te leren, en daar komen ze voor!”

Superenthousiast

Ivo Melkert is een van die studenten van de opleiding Allround natuursteenbewerker. Ruim een jaar werkt hij bij Buddingh Natuursteen in Veenendaal, een bedrijf dat voor de bouw werkt en grafwerk verzorgt. Het is het bedrijf van de vader van zijn vriendin. Het werk – met geschikte collega’s – bleek zó interessant, dat hij niet meer weg wilde. Zijn baas zette hem op het spoor van de opleiding. Ivo doet de afwerking van producten voor de bouw, zoals dorpels en vensterbanken. Van zijn baas leert hij zagen, frezen en boren. In de praktijk is hij dus al veel tegengekomen. Dat maakt school goed te doen. En Corry? “Corry is heel tof, super enthousiast en helpt je overal mee”.

Haar vele contacten met bedrijven en interesse in wat daar speelt helpen Corry Kussendrager up-to-date te blijven. Ze bezoekt conferenties als de Vlaamse-Nederlandse natuursteendagen, waar professionals – van geoloog tot aannemer – elkaar vinden. Kussendrager wil haar studenten echt wat meegeven, om zich tot steeds betere vakmensen te kunnen ontwikkelen. Ze doet dat bijvoorbeeld met aansprekende lesvormen als Kahoot. Naast de ontwikkeling van een nieuwe keuzedeel Restauratiesteenhouwen, met John van den Heuvel, heeft ze het initiatief genomen om met het brancheplatform en ervaren vakmensen de lesstof en vakboeken actueler en aantrekkelijker te maken. Niet verwonderlijk dat ze als vakdocent voor de branche symbool staat voor de kwaliteit van de opleiding!